در رگ تاک

یادداشت ها و آثار امیر مقامی

در رگ تاک

یادداشت ها و آثار امیر مقامی

در رگ تاک

با قرآن

* یا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناکَ خَلیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوی‏ فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبیلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبیلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدیدٌ بِما نَسُوا یَوْمَ الْحِسابِ
اى داوود ما تو را در زمین خلیفه [و جانشین] گردانیدیم پس میان مردم به حق داورى کن و زنهار از هوس پیروى مکن که تو را از راه خدا به در کند در حقیقت کسانى که از راه خدا به در مى‏روند به [سزاى] آنکه روز حساب را فراموش کرده‏اند عذابى سخت‏خواهند داشت

ص / 26

آخرین نظرات
پیوندهای روزانه

حق الناس یعنی حقوق بشر؟

جمعه, ۲۵ بهمن ۱۳۹۲، ۱۲:۵۲ ب.ظ


برخی نویسندگان متأخر، بر این نظرند که اندیشه اسلامی از توجه به حقوق انسانی غافل نبوده است. به طور مشخص، محسن کدیور در توجیه گزینش عنوان «حق الناس» برای اثر خود، این اصطلاح فقه سنتی را نشان از رویکرد حقوق بشری شرع و متشرعان می­داند. البته شاید این بهانه ای است برای آنکه به جامعه سنتی و مذهبی نشان دهد که حقوق بشر، پدیده تماما تازه ای نیست؛ بلکه جایگاهی ارزشمند در اندیشه اسلامی دارد؛ اندیشه ای که در آن نقض «حق الناس» شدیدتر از نقض «حق اله» است چون حق اله ممکن است مورد عفو الهی قرار گیرد اما حق الناس جز با گذشت فرد ذیحق، قابل بخشایش نخواهد بود.

اما آیا به راستی، حق الناس، ممکن است معادلی تاریخی برای حقوق بشر باشد؟ برای پاسخ باید خاستگاه هر دو را تعریف کرد. خاستگاه مفهوم حق الناس در فقه سنتی عموماً از جنس روابط خصوصی و از نوع حق-مطالبه است. به عبارت دیگر، حق الناس عمدتاً در حوزه حقوق خصوصی قابل تعریف است؛ در معاملات، سلوک شخصی، دیون مادی، حفظ حرمت های شخصی و امثال اینهاست که حق الناس شکل می گیرد. در مقابل، حقوق بشر مدرن در حوزه حقوق عمومی تعریف می شود و تلاشی برای تنظیم منصفانه روابط فرد و حاکمیت تلقی می شود. حقوق بشر می کوشد تا حیثیت انسانی آحاد بشر و در نتیجه کرامت آنها در برابر قدرت عمومی محفوظ بماند.

البته جنبه فرعی هر یک از این دو نیز متفاوت است. حقوق عمومی جنبه فرعی مفهوم حق الناس است، به این ترتیب که مطالبه حق از طریق مکانیزم های دادگستری، جنبه ای عمومی دارد. متقابلاً حقوق بشر، فرعاً با حقوق خصوصی مرتبط می شود زیرا بعضی نقض های حقوق بشر به واسطه اشخاص محقق می شود؛ مثلاً تعهد به منع شکنجه به عنوان یک تعهد حقوق بشری متوجه دولت است اما نهایتاً توسط یک فرد (شکنجه گر) نقض می شود.

بنابراین فارغ از جنبه های فرعی، خاستگاه حق الناس و حقوق بشر متفاوت است اما نکته جالب اینجاست که سیر تحول آنها، هر یک را به حوزه دیگری می کشاند؛ حق الناس به وادی حقوق عمومی نزدیک شده است و حقوق بشر پای به عرصه حقوق خصوصی گذارده است. اما شاهد مثال این ادعا چیست؟

در خصوص پذیرش ورود مفهوم حق الناس به وادی حقوق عمومی، سخنرانی مقام معظم رهبری در روز انتخابات ریاست جمهوری (24/3/92) را می توان یک نقطه عطف در اندیشه فقه سنتی تلقی نمود. ایشان در تعبیری صریح - که احتمالاً تا آن روز با چنین صراحتی بی سابقه بود – موضوع صحت شمارش آراء انتخابات را در رده حق الناس توصیف کردند. بدین ترتیب، پذیرفته شد که یک مسأله حقوق عمومی (روابط حاکمیتی دولت و افراد)، می تواند از حقوق شرعی مردم باشد. در مقابل، نظام بین المللی حقوق بشر نیز به وادی حقوق خصوصی تمایل یافته است؛ بی آن که از حوزه حقوق عمومی خارج شود یا آن را فروبگذارد. شاهد مثال حرکت در این مسیر نیز پذیرش تعهد مرتکبان نقض های شدید حقوق بشر و حقوق بشردوستانه به جبران خسارت قربانیان است که در اعلامیه های 1985 و 2006 مجمع عمومی نمود یافته و از این مهمتر در اساسنامه دیوان کیفری بین المللی نیز به رسمیت شناخته شده است. (ماده 75 اساسنامه)

در نتیجه به نظر می رسد، گرچه مبنای مفهومی حقوق بشر و حق الناس با یکدیگر متفاوت است اما این دو می توانند پویشی به سوی یکدیگر داشته باشند. رشد فقه سیاسی، حق الناس را توسعه خواهد داد و در مقابل غایات انسانی حقوق بین الملل که از جمله در منشور ملل متحد بازتاب یافته است؛ هر آنچه لازمه این غایت باشد را تدریجاً به حقوق بین الملل تحمیل خواهد نمود.

 

نظرات  (۲)

سلام و ادب
با تشکر از مقاله مفید حضرتعالی ، در تایید استدلات باید گفت در تمامی احادیث و ایاتی که در خصوص رعایت حق الناس امده اشاره ای به اینکه این امر در حوزه روابط افراد منحصر باشد صورت نگرفته است بلکه تفاسیر و برداشتها ذهنیت افراد را به ان سو مایل می کند که این حق رابطه فرد با فرد است. در حالیکه حاکمیت هم می تواند مصداق آیه شریفه 29 سوره نسا قرار گیرد" یا ایها الذین امنوا لا تاکلوا...." همیچین رعایت حرمت ابرو ناموس جان و مال و حتی عقیده و رای افراد .بنابراین بنظر می رسد که در این خصوص رابطه خصوصی فرد با فرد برجسته شده درحالیکه این مصادیق بر حاکمیت متشکل از افراد هم صدق می کند.
با تشکر
پاسخ:
نه این که شرع در حوزه حقوق عمومی ساکت باشد که نمونه اش خطابهای امیرالمؤمنین به حکمرانان منصوب خویش است؛ بلکه مفهوم "حق الناس" در حوزه خصوصی به کار رفته است. حتی در حقوق جزا هم حق الناس، طلب شخص از شخص است. بنابراین ذهنیت حق الناس با روابط خصوصی گره خورده است.
با تقدیم سلام و ادب و احترام
سپاسگزارم استاد - ما همیشه بهره مندیم از مطالب خوبتون.
اجازه میخوام تا قسمتی از مطلبتون رو مزین کنم با سخنی از مولا علی(ع)در نهج البلاغه،
ایشان می فرمایند ظلم 3 نوع است؛
1-ظلم در حق خدا(شرک به خدا) که این ظلم (شرک)به هیچ وجه بخشیده نمیشه
2-ظلم در حق خود که این ظلم را خدا می بخشد
3-ظلم در حق الناس که تکلیفش معلومه و با شرایطی بخشیده میشه.
شرک نورزیدن انسان در حق خدا  اصلی است که استثنا پذیر نیست!
چه شرک عمومی باشه چه خصوصی، در هر صورت بخشیده نمیشه! 
این اصل میتونه برای انسان هم حق باشه هم تکلیف!
ظلم های دیگه ایی که انسان در حق خالقش ممکنه انجام دهد(مثل نا سپاسی و..) اصولا ممکنه مورد بخشش الهی قرار بگیره ولی استثناء بر قاعده تنها ظلمی که اصلا بخشیده نمیشه شرک به خداست!
  


ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">